بازخوانی انتقادی مستندات اشتراط جزم در بررسی دعاوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی (فقهی)

نویسندگان

1 دانش پژوه سطح چهار حوزۀ علمیۀ قم. (نویسندۀ مسئول)

2 استاد خارج فقه و اصول حوزۀ علمیۀ قم.

چکیده

اشتراط جزم در طرح دعوی از جمله مسائل پردامنۀ باب قضا است. شرطی مهم که بر ثبوت آن ادعای شهرت شده است؛ گرچه به شهادت میراث فقهی موجود، غالب فقهای سرآمد، به صورت کلی یا جزئی به انکارش پرداخته‌اند. فارغ از آرای ناهمگون فقهی، تعیین سرنوشت این مسأله در گروی تنقیح سیرۀ عقلا و تبیین موقف شارع است؛ از آن‌رو که اساساً نهاد قضا، امری غیر تأسیسی است که شرع راه‌گشایی و بالندگی آن را بر عهده گرفته است. در نوشتار حاضر بعد از ارزیابی مدارک وحیانی و کنکاش در رفتارهای عقلایی، ثابت شده دیدگاه درست، عدم التزام به اشتراط جزم است و ملاک در جریان دعوی، وجود شواهد اولیۀ قابل اعتنا است؛ مشروط بدان که از منظر دادگاه، امکان فصل خصومت، محتمل باشد. در صورت فقدان شواهد اولیه، یا اعتقاد دادگاه به عدم امکان فصل خصومت، سماع دعوی لازم نیست؛ و حتی به نظر می‌رسد مشروعیت ندارد. مستند این گزاره‌ها علاوه بر سیرۀ عقلا، موضع شارع است که با صدور ادلۀ عام و خاص، اشتراط جزم را به رسمیت نشناخته و در محدودۀ شک هم اقدام به تأسیس اصل کرده است. ارائۀ این نتیجه به مجامع قانون‌گذار، زمینه‌ساز ایجاد یکپارچگی در قوانین قضایی و در نتیجه، تسهیل در مسیر دسترسی مشروع به حقوق است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات