پژوهه های فقهی تا اجتهاد

پژوهه های فقهی تا اجتهاد

نقش اشتباه در هدف و هویت در تعیین ماهیت قتل از منظر فقه امامیه با رویکردی نقادانه به مواد 292 و 294 قانون مجازات اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی (فقهی)

نویسنده
دانش‌پژوه گروه فقه الجزاء مؤسسۀ عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران.
چکیده
در ماهیت قتل ناشی از «اشتباه در هدف» و «اشتباه در هویت»، میان فقیهان امامیه و حقوق‌دانان اختلاف‌نظر وجود دارد. در «اشتباه در هدف»، قاتل قصد کشتن فردی محقون‌الدم را دارد، اما به دلیل خطای در تیراندازی یا عوامل خارجی، محقون‌الدم دیگری کشته می‌شود. در «اشتباه در هویت» نیز، همین اشتباه در ذهن قاتل، به‌علت خطای در دید رخ می‌دهد و فرد محقون‌الدمی به‌جای محقون‌الدم دیگری به‌اشتباه کشته می‌شود. با وجود سه نظر مختلف (عمد، شبه‌عمد و خطای محض) دربارۀ ماهیت این دو نوع قتل، نگارنده با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع روایی و فقهی امامیه، هر دو مورد را مصداق قتل خطای محض می‌داند؛ زیرا در قتل ناشی از «اشتباه در هدف»، اطلاق ضابطۀ قتل خطای محض در روایات بر آن صدق می‌کند؛ و در قتل ناشی از «اشتباه در هویت» نیز، به‌سبب الغای خصوصیت قطعی، ضابطۀ مذکور در قتل خطای محض قابل جریان است. البته، با توجه به اینکه قاتل در این دو مصداق، انگیزۀ جنایتکارانه از عمل خود داشته است، ادلۀ وجوب پرداخت دیه توسط عاقله از این دو مورد منصرف است و وجوب پرداخت دیه بر عهدۀ خود قاتل است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله العربیة

دور الخطأ فی الهدف والهویّة فی تحدید ماهیّة القتل من منظور الفقه الإمامی مع دراسة نقدیّة للمادّتین 292 و294 من قانون العقوبات الإسلامی

نویسنده العربیة

سید محمد حسن نصراللهی
دانش‌پژوه گروه فقه الجزاء مؤسسۀ عالی فقه و علوم اسلامی، قم، ایران.
چکیده العربیة

هناک خلاف بین فقهاء الإمامیّة والخبراء القانونیّین حول ماهیّة القتل النّاجم عن «الخطأ فی الهدف» و«الخطأ فی الهویّة». ففی «الخطأ فی الهدف»، یقصد القاتل قتل محقون دم، ولکن بسبب خطأ فی الرّمایة أو عوامل خارجیّة، یُقتل محقون دم آخر. وفی «الخطأ فی الهویة»، یقع الخطأ نفسه فی ذهن القاتل بسبب خطأ فی الرّؤیة، فیُقتل محقون دم خطأً بدلًا من محقون دم آخر. على الرّغم من اختلاف الآراء (العمد، وشبیه العمد، والخطأ المحض) حول ماهیّة هذین النّوعین من القتل، إلّا أنّ المؤلّف، مستخدمًا المنهج الوصفی التّحلیلی، ومستشهدًا بروایات الإمامیّة ومصادرها الفقهیّة، یعتبر کلتا الحالتین مصداقین للقتل الخطأ المحض؛ لأنّه فی القتل النّاتج عن «خطأ فی الهدف»، ینطبق علیه معیار القتل الخطأ المحض الوارد فی الرّوایات؛ وفی القتل النّاتج عن «خطأ فی الهویة»، ینطبق علیه المعیار المذکور، نظرًا لإلغاء الخصوصیّة القاطعة. وبطبیعة الحال، فبالنّظر إلی وجود دافع إجرامی للفعل لدی القاتل فی الحالتین، فإنّ أدلّة وجوب الدّیة على العاقلة منصرفة عن هاتین الحالتین، ویستقرّ وجوب الدّیة على القاتل نفسه.

کلیدواژه‌ها العربیة

قتل العمد
قتل شبیه العمد
قتل الخطأ المحض
الخطأ فی الهدف
الخطأ فی الهویة
الدیة
العاقلة